Social Icons

niedziela, 28 maja 2017

Obiektywizm - filozofia Ayn Rand

Alissa Zinowjewna Rosenbaum, znana bardziej jako Ayn Rand (1905-1982), była słynną amerykańską pisarką i filozofką, pochodząca z rodziny rosyjskich Żydów. W dzieciństwie przeżyła rewolucję październikową (1917 r.), apteka jej ojca została znacjonalizowana, a majątek rodzinny skonfiskowany przez bolszewików. Już wtedy Rand wiedziała, że musi czym prędzej opuścić Rosję. Po ucieczce z ZSRR, w 1925 r., wyjechała na stałe do USA, gdzie rozpoczęła karierę wpierw jako scenopisarka, a następnie jako pisarka. Jej książki takie jak: "Hymn", "Źródło", czy "Atlas Zbuntowany" stały się prawdziwymi bestsellerami. W historii zapisała się jako twórczyni filozofii obiektywizmu, która to okazała się być prekursorska dla poglądów i ruchów wolnościowych w XX w. , takich jak libertarianizm (chociaż sama Ayn Rand nie uważała się za libertariankę). I właśnie dzisiejszy wpis będzie o tej filozofii.


Cztery filary obiektywizmu

Obiektywizm jako filozofia opiera się na czterech filarach: 
  1. Metafizyka – obiektywna rzeczywistość
  2. Epistemologia – rozum (racjonalizm)
  3. Etyka – własny interes (egoizm)
  4. Polityka – kapitalizm
Sama Ayn Rand opisywała to w następujący sposób

"1. Rzeczywistość istnieje jako obiektywny absolut – rzeczy to rzeczy, niezależnie od naszych uczuć, życzeń, nadziei czy obaw.
2. Rozum (umiejętność identyfikacji i kojarzenia informacji dostarczonych przez zmysły) jest jedynym dostępnym człowiekowi narzędziem poznawania rzeczywistości, jego jedynym źródłem wiedzy, jego jedynym motywem działania i podstawowym sposobem przetrwania.
3. Człowiek – każdy jest sam dla siebie celem, a nie narzędziem służącym realizacji celów innych ludzi. (...)
4. Idealnym systemem polityczno-ekonomicznym jest liberalny (laissez-faire z fr. „leseferyzm”) kapitalizm. To jest system, w którym ludzie współdziałają nie jako kaci i ofiary, ani jako panowie i służba, ale jako handlowcy, z nieprzymuszonej, wolnej wymiany dóbr dla wzajemnej korzyści. (...)"

W skrócie filozofia obiektywizmu polega na poznawaniu obiektywnej rzeczywistości za pomocą racjonalnego umysłu ("A jest A, każda rzecz jest tym jest"). W dziedzinie etyki obiektywizm koncentruje się na prawach jednostki, w polityce stawia na kapitalizm, a więc system oparty na dobrowolnej wymianie dóbr pomiędzy ludźmi, wolny od przymusu i przemocy.

Pozytywny egoizm w filozofii obiektywizmu

Najbardziej kontrowersyjnym założeniem filozofii Ayn Rand jest przypisywanie pozytywniej wartości egoizmowi, choć przecież wszyscy przyzwyczailiśmy się, do traktowanie egoizmu jako cechy negatywnej. Należy tu jednak zrozumieć, że Rand nie postulowała makiawelizmu, bezduszności czy okrucieństwa. Wprost przeciwnie, celem jej filozofii było ustalenie etyki absolutnej, a więc opracowanie zasad moralnych opartych, nie o myślenie życzeniowe, a o obiektywną naukę, logikę i dedukcję. Stąd podstawę tej etyki stanowi tzw. racjonalny egoizm, a więc uznanie, że każdy człowiek ma prawo dążyć do własnego szczęścia, o ile nie krzywdzi w tym innych osób, które również mają prawo do własnego szczęścia. Nikt też nie ma prawa żądać poświęcenia od innych osób. Pomoc drugiemu człowiekowi jest moralnie uzasadniona pod warunkiem, że jest udzielana dobrowolnie. Rand uznawała, że ponieważ każdy by przetrwać musi dbać o siebie, to doktryna twierdząca, że troszczenie się o siebie jest złem oznaczałaby, że złem jest ludzka chęć przeżycia.

Zwracała również uwagę na to, że wiele działań pozornie wyglądających na altruistyczne jest w rzeczywistości zdrowym egoizmem. Przykładowo: mąż wydaje dużo pieniędzy na leczenie swojej chorej na raka żony. W ten sposób w rzeczywistości działa na rzecz własnego szczęścia, ratując osobę, którą kocha. Jeśli uznalibyśmy jego działanie za poświęcenie i altruizm, musielibyśmy dojść do wniosku, że mężowi jest osobiście wszystko jedno, czy żona przeżyje, skoro zrobił to tylko dla niej, a nie także dla siebie. Trudno wówczas można by to nazwać miłością. Mało tego, kierując się etyką całkowitego altruizmu, doszlibyśmy do dość makabrycznego wniosku, że mąż powinien pozwolić umrzeć żonie, a pieniądze przeznaczyć na leczenie obcych mu ludzi. Wtedy to dosłownie poświęciłby własne szczęście na rzecz innych ludzi. Założenia racjonalnego egoizmu Ayn Rand opisuje w takich książkach jak: "Hymn", "Atlas zbuntowany", "Cnota Egoizmu. Nowa koncepcja egoizmu".

Państwo minimum i kapitalizm

W wymiarze politycznym Ayn Rand postulowała kapitalizm,  a więc system oparty na prywatnej własności środków produkcji oraz na swobodnym ich obrocie w ramach wolnego rynku. Swoje prokapitalistyczne poglądy Rand opisała głównie w książce „Kapitalizm. Nieznany ideał”, jak również w mniejszym lub większym stopniu w innych swoich dziełach jak np. „Atlas zbuntowany”,  „Hymn”, „Cnota egoizmu”, czy „Powrót człowieka pierwotnego”. Ayn Rand popierała kapitalizm głownie z przyczyn moralnych, ponieważ to jedyny system oparty na prawach jednostkowych. Każdy człowiek ma prawo dbać o własny interes oraz musi respektować to prawo u innych osób. Ludzie na wolnym rynku dokonują wymiany „wartość za wartość”, towar za towar, zapłata za towar lub usługę, zapłata za wykonaną pracę itd. Każdy ma prawo dysponować własną osobą wedle uznania, dopóki nie narusza wolności drugiego człowieka, nikt nie jest tu panem ani niewolnikiem. Każdy ma prawo do posiadania owoców swojej pracy, czyli własności prywatnej i dowolnie dysponować własnym majątkiem.

Nie dopuszczalne są tu kradzież, przemoc i przymus. I właśnie ochrona takich niezbywalnych praw człowieka to jedyne funkcje do jakich powinien ograniczyć się rząd. Dlatego Rand popiera funkcjonowanie państwa minimalnego. Jednocześnie, aby taki rząd był moralny, również jego przedstawiciele nie mogą łamać tych praw. Z tego względu rząd nie może np. pobierać przymusowych podatków, co jest łamaniem prawa obywatela do własności prywatnej. Zamiast tego, takie państwo minimum mogłoby być finansowane np. na drodze dobrowolnych ubezpieczeń. Czyli tylko osoba ubezpieczona mogłaby z skorzystać z usług policji i sądów, dochodząc swoich praw w sądzie, kiedy druga strona nie wywiązała się z kontraktu itd. Taka opłata byłaby więc odpłatnością za konkretne usługi państwa, a nie przymusowo zabieraną daniną. Do tego rząd mógłby także zbierać wpłaty udzielane przez obywateli dobrowolnie. Istnieją również inne formy dobrowolnego finansowania rząd przez obywateli dopuszczalne przez obiektywistów, takie jak np. loteria rządowa. 

2 komentarze:

  1. świetnie, oby jak najwięcej o obiektywizmie Ayn Rand pojawiało się na takich stronach :)

    Zapraszam po więcej na www.Obiektywizm.pl

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dziękuję, portal Obiektywizm.pl znam, czasem zaglądam ;). Pozdrawiam serdecznie

      Usuń